اصول معماری ایرانی (بخش اول)

هنر و معماری ایران از دیرباز دارای چند اصل بوده که بخوبی در نمونه های این هنر نمایان شده است این اصول چنین هستند:

1) مردم واری

مردم واری به معنای رعایت تناسب میان اندمهای ساختمانی با اندامهای انسان و توجه به نیازهای او در کار ساختمان سازی است. معماری همیشه و همه جا هنری وابسته به زندگی بوده و در ایران بیش از هرجای دیگر.

چنان که ارایش معماری نیز همواره بدست زندگی بوده ودر هر زمان روش زندگی بوده که برنامه کار معماری پی ریخته است.

مردم واری در اندام (فضا)های ساختمان و اجزاء ان چنین نمایان میشود که برای نمونه اتاق سه دری که بیشتر برای خوابیدن به کار میرود به اندازه ای است که نیاز یک خانواده را براورده کند. اجزایی چون در و پنجره،      تاقچه، رف و نیز پستویی که برای انبار رختخواب بکار می رفته نیز اندازه هایی مناسب داشتند.

معمار ایرانی افراز (بلندا) درگاه را به انداره بالای مردم میگرفته و روزن و روشندان را چنان می اراسته که فروغ خورشید و پرتو ماه را به اندازه دلخواه به درون سرای اورد.

پهنای اتاق خواب به انرازه یک بستر بوده و افزار تاقچه و رف به اندازه ای است که نشسته و ایستاده به اسانی در دسترس باشد.روزن بالای پنجره یا گلجام معمولا دارای شیشه های رنگی به رنگهای زرد لیمویی و ابی بوده که این شیشه ها را از غرابه های شکسته بدست می اورند. برای جلوگیری گرما به درون،از ارسی بهره می بردند یا  دیوار و اسمانه (سقف) را دو پوسته می ساختند تا لایه پنام (عایق) جلوگیر گرما باشد.

اگر خوابگاه ایرانی اندازه ای خرد و ردر خور گسترش یک یا دو بستر داشته، در برابرش تالار و سفره خانه ای با شکوه و پهناور بوده است. اگر خوابگاه خرد بوده، از ان خداوند خانه بوده و شایسته نبوده بیگانه ای به ان راه یابد، اما تالار، باید که شایسته پذیرایی مهمان گرامی باشد.

2) پرهیز از بیهودگی

در معماری ایران تلاش می شده کار بیهوده در ساختمان سازی نکنند و از اسراف پرهیز میکردند.این اصل هم پیش از اسلام و هم پس از ان مراعات می شده است. در قران کریم امده مومنان، انانکه از بیهودگی روی گردانند.

اگر در کشورهای دیگر، هنرهای وابسته به معماری مانند نگارگری(نقاشی) و سنگتراشی، پیرایه(اذین) بشمار می امده، در کشور ما هرگز چنین نبوده است. گره سازی با گچ و کاشی و خشت و اجر و به گفته خود معماران،"امود" و اندود، بیشتر بخشی از کار بنیادی ساختمان است. اگر نیازباشد در زیر پوشش اسمانه، پنامی در برابر گرما و سرما ساخته شود یا افراز بنا که ناگزیر پروپیمون است و نمی تواند به دلخواه معمار کوتاه شود، تنها با افزودن کاربندی میتوان ان را کوتاهتر و "باندام" و مردم وار کرد. اگر ارسی و روزن با چوب یا گچ و شیشه های خرد و رنگین گره سازی می شود برای این است که در پیش افتاب تند و گاهی سوزان،پناهی باشد تا چشم را نیازارد و اگر گنبدی از تیزه تا پاکار با کاشی پوشیده میشود تنها برای زیبایی نیست. وانگهی باید دانست  که واژه "زیبا" به معنای"زیبنده بودن" و تناسب داشتن است نه قشنگی و جمال.

در زیگورات چغازنبیل از 1250 پیش از میلاد، می توان کاربرد کاشی را دید. در این ساختمان، ازاره دیوارها  را با کاشی ابی امود کرده اند. چون هنگام رفت و امد مردم، برخورد به پای دیوار بیشتر بوده است، و چون خشت در برابر باران اسیب میدیده، نمای ساختمان را با اجر پوشانده اند.

معماران ایرانی در جاهایی که مردم در ان بر زمین می نشستند و به دیوار تکیه می زدند، برای افزایش پایداری ازاره دیوار، انرا با اندودی از گچ که با کتیرا امیخته شده بود، تا بلندی یک گز(هر گز برابر106.66 سانتیمتر است.)اندود میکردند که رویه ای سخت بدست می امد، بگونه ای که خراشیدن ان دشوار بود. ازاره بیرونی ساختمان را بیشتر با سنگ کار میکردند.

همچنین از کاشی در امود گنبدها بهره گیری می کردند و انرا پر از نقش و نگار می کردند. این تکه های رنگی کاشی، اسانتر تعمیر و بازسازی می شدند. کاشی عمر زیادی ندارد و پس از زمانی از جا کنده   می شود و فرو می ریزد، بویژه در جاهایی که برف و یخ هم باشد. اگر رویه ای یکرنگ باشد، بازسازی بخش کنده شده دشوار می شود و کار دورنگ در می اید. ولی هنگامی که تکه تکه و چند رنگ باشد کار اسانتر است.

3) نیارش